Tabiiy ofatlardan keyin jamiyatda psixologik reabilitatsiya jarayonlari: tizimli yondashuv va amaliy model

Abstract

Tabiiy ofatlar inson hayoti, sog‘lig‘i, yashash sharoiti va infratuzilmaga zarar yetkazish bilan bir qatorda, shaxs va jamiyatning psixologik barqarorligiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Zilzila, sel, suv toshqini, ko‘chki, kuchli shamol, qurg‘oqchilik va boshqa tabiiy xavfli hodisalar natijasida insonlarda qo‘rquv, xavotir, kuchli stress, qayg‘u, uyqu buzilishi, depressiv holatlar, ijtimoiy moslashuvning buzilishi hamda travmadan keyingi stress buzilishi kabi psixologik oqibatlar yuzaga kelishi mumkin. Mazkur maqolada tabiiy ofatlardan keyingi psixologik oqibatlar, aholining turli qatlamlarida kuzatiladigan psixologik reaksiyalar, psixologik birinchi yordam, psixosotsial qo‘llab-quvvatlash va uzoq muddatli psixologik reabilitatsiya jarayonlari tizimli ravishda tahlil qilingan. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, kontent-tahlil va ilmiy manbalarni umumlashtirish metodlaridan foydalanilgan. Tadqiqot natijalari tabiiy ofatdan keyingi psixologik reabilitatsiya faqat individual psixologik maslahat bilan cheklanmasligi, balki tibbiy, ijtimoiy, pedagogik va jamoaviy yordam bilan integratsiyalashgan holda amalga oshirilishi zarurligini ko‘rsatadi. Maqolada psixologik ehtiyojlarni aniqlash, psixologik barqarorlashtirish, maqsadli psixologik aralashuv, ijtimoiy reintegratsiya va uzoq muddatli monitoringni o‘z ichiga olgan ISISF modeli taklif etilgan. Mazkur model favqulodda vaziyatlar tizimida psixologik reabilitatsiyani tashkil etishning konseptual asosi sifatida qo‘llanishi mumkin.